Καθώς οι ΗΠΑ προχωρούν σε αεροπορικές επιθέσεις σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις και η σύγκρουση Ιράν–Ισραήλ κλιμακώνεται, η προσοχή επανέρχεται στο πιο ευαίσθητο ενεργειακό κόμβο του πλανήτη: τα Στενά του Ορμούζ.
Καθημερινά, περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου περνούν από το στενό, αποτελώντας σχεδόν το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης. Μια ενδεχόμενη διακοπή θα μπορούσε να οδηγήσει σε εκρηκτική αύξηση των τιμών, σοκ στις αγορές και καταστροφικές συνέπειες για οικονομίες που εξαρτώνται από ενεργειακές εισαγωγές, όπως είναι η Ινδία και οι χώρες της ΕΕ.
Τι είναι τα Στενά του Ορμούζ
Αυτό το στρατηγικό πέρασμα, μήκους 160 χιλιομέτρων και πλάτους μόλις 33 χιλιομέτρων στο στενότερο σημείο, ενώνει τον Περσικό Κόλπο με τον Ινδικό Ωκεανό. Από τη ζώνη αυτή διέρχονται καθημερινά δεκάδες γιγαντιαία τάνκερ, που μεταφέρουν πετρέλαιο και υγροποιημένο φυσικό αέριο από χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ, το Ιράκ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Ιράν.
Η γεωγραφική του διαμόρφωση –στενή, ρηχή και εκτεθειμένη– το καθιστά ιδανικό στόχο για πυραυλικά πλήγματα, ταχύπλοα πλοία της Επαναστατικής Φρουράς και επιθέσεις με drones. Δεν είναι τυχαίο ότι η Δύση αναφέρεται σε αυτό ως «το πιο ευάλωτο σημείο της παγκόσμιας ενέργειας» εδώ και δεκαετίες.
Απειλές και ιστορικές αναμνήσεις
Το Ιράν έχει απειλήσει επανειλημμένα με κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, συνήθως ως αντίκρισμα στις κυρώσεις ή στρατιωτικές ενέργειες εναντίον του, αλλά ποτέ δεν το έχει πράξει στην πράξη.
Στον πόλεμο Ιράν–Ιράκ (1980–1988) υπήρξε η περίφημη «Tanker War» με επιθέσεις σε τάνκερ, ωστόσο η διέλευση παρέμεινε ανοιχτή. Οι ΗΠΑ στα 1987 προχώρησαν σε επιχείρηση Earnest Will, συνοδεύοντας τάνκερ με πολεμικά πλοία.
Τα 2011–2012, ο τότε Ιρανός αντιπρόεδρος Μοχάμαντ Ρεζά Ραχίμι απείλησε με κλείσιμο του στενού λόγω πετρελαϊκών κυρώσεων, χωρίς να γίνει πράξη.
Το 2019, το Ιράν συνέλαβε το βρετανικό τάνκερ Stena Impero ως αντίποινα για την κατάσχεση ιρανικού πλοίου στο Γιβραλτάρ, αλλά τα Στενά παρέμειναν ανοικτά.
Η τρέχουσα κατάσταση
Μετά τις αεροπορικές επιθέσεις των ΗΠΑ σε Φόρντο, Νατάνζ και Ισφαχάν, το ενδεχόμενο κλεισίματος του Ορμούζ επανήλθε στο προσκήνιο, αυτή τη φορά δημόσια.
Ο εκπρόσωπος του Αγιατολάχ Χαμενεΐ στην εφημερίδα Kayhan κάλεσε σε πυραυλικά πλήγματα κατά της ναυτικής βάσης των ΗΠΑ στο Μπαχρέιν και σε άμεσο κλείσιμο του Ορμούζ για τα πλοία των ΗΠΑ, Βρετανίας, Γερμανίας και Γαλλίας.
Σύμφωνα με πηγές από πλοιοκτήτες, όπως η σουηδική Stena Bulk, οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν αρχίσει να παρενοχλούν τα πληρώματα των τάνκερ, ζητώντας πληροφορίες για το φορτίο και τον προορισμό τους, ενώ παρατηρούνται ηλεκτρονικές παρεμβολές στα ναυτικά συστήματα.
Αν και δεν έχει καταγραφεί επίσημη επίθεση, η στρατιωτική πίεση και η αβεβαιότητα συνεχώς αυξάνονται. Οι ασφαλιστικές εταιρείες έχουν ανεβάσει τα ασφάλιστρα μεταφοράς, και έχουν παρατηρηθεί μικρές αλλά σταθερές μειώσεις στις διελεύσεις τις τελευταίες ημέρες, σύμφωνα με το Joint Maritime Information Center.
Γιατί ένα μπλοκάρισμα θα ήταν καταστροφικό
Η διεθνής ενεργειακή σταθερότητα εξαρτάται από τη λειτουργία του Ορμούζ, σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ενέργειας (IEA). Μόνο η αναφορά της πιθανότητας κλεισίματος έχει προκαλέσει:
- Αυξηση των τιμών πετρελαίου κατά 14% σε μία μόλις ημέρα (Brent στα $76,45)
- Αναταραχή στις χρηματαγορές και ανησυχίες για παγκόσμια ύφεση
- Νέες πληθωριστικές πιέσεις σε Ευρώπη, Ασία και ΗΠΑ
Ο Ρομπ Θάμελ, διαχειριστής στη Tortoise Capital, δήλωσε στο CNN ότι «αν κλείσει το Ορμούζ, η τιμή του πετρελαίου θα ξεπεράσει τα $100, προκαλώντας παγκόσμια κρίση προσφοράς». Η JPMorgan προβλέπει ότι οι τιμές μπορεί να φτάσουν τα 130 δολάρια το βαρέλι.
Εναλλακτικές διαδρομές;
Οι χώρες του Κόλπου έχουν προσπαθήσει να μειώσουν την εξάρτησή τους από το Ορμούζ μέσω εναλλακτικών αγωγών. Ωστόσο, το πρόβλημα είναι η περιορισμένη χωρητικότητα:
- Η Σαουδική Αραβία διαθέτει τον αγωγό Petroline προς την Ερυθρά Θάλασσα (λιμάνι Γιανμπού), ο οποίος λειτουργεί στο μισό της ικανότητάς του και δεν μπορεί να μεταφέρει περισσότερα από 5 εκατ. βαρέλια ημερησίως.
- Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα χρησιμοποιούν τον αγωγό Αμπού Ντάμπι–Φουτζέρα, που έχει χωρητικότητα 1,6 εκατ. βαρελιών την ημέρα και διαθέτει αποθηκευτικό χώρο 70 εκατ. βαρελιών, αλλά ούτε αυτό επαρκεί.
- Η Τεχεράνη έχει τον αγωγό Goreh–Jask προς τον Κόλπο του Ομάν, με χωρητικότητα μόλις 300.000 βαρελιών, ο οποίος παραμένει ανενεργός από τον Σεπτέμβριο του 2024 λόγω τεχνικών και πολιτικών ζητημάτων.
Καμία από αυτές τις διαδρομές δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη διέλευση σχεδόν 20 εκατομμυρίων βαρελιών από το Ορμούζ.
Ενεργειακή αβεβαιότητα και συνέπειες για την παγκόσμια οικονομία
Η πιθανότητα αποκλεισμού, ακόμη και για λίγες ημέρες, θα μπορούσε να αποσταθεροποιήσει τις αγορές ενέργειας και να αυξήσει κατακόρυφα το κόστος για κυβερνήσεις, βιομηχανίες και νοικοκυριά. Η αλυσίδα τροφοδοσίας θα υποστεί επίσης επιπτώσεις, καθώς το Ορμούζ αποτελεί και διάδρομο για LNG, με προορισμό χώρες όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα.
Οι αγορές φοβούνται όχι μόνο τη διακοπή, αλλά και ένα συνδυασμένο χτύπημα: ταυτόχρονο κλείσιμο του στενού και επιθέσεις σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, όπως συνέβη με το Alqaiq στη Σαουδική Αραβία το 2019. Ένα τέτοιο πλήγμα θα προκαλούσε έλλειψη, εκτόξευση του κόστους και νέο κύκλο πληθωρισμού σε παγκόσμιο επίπεδο.
Θα προχωρήσει το Ιράν;
Αναλυτές, όπως ο Μπομπ ΜακΝάλι, πρώην σύμβουλος του Τζορτζ Μπους, εκτιμούν μιλώντας στο CNN ότι ένα μπλοκάρισμα των Στενών θα ήταν «πολιτικά αυτοκτονικό» για το Ιράν, καθώς θα το οδηγούσε σε παγκόσμια απομόνωση και πιθανή στρατιωτική αντίδραση.
Παρ’ όλα αυτά, η Τεχεράνη έχει αποδείξει ότι χρησιμοποιεί την απειλή ως μέσο πίεσης. Εάν επιδιώξει να γυρίσει το παιχνίδι χωρίς να κηρύξει άμεσο πόλεμο, το Ορμούζ θα μπορούσε να αποτελέσει το συμφέρον της επιλογή.
Οπως τόνισε καθηγητής από το Pepperdine University: «Μπορεί να ξυπνήσουμε μια μέρα και να έχει συμβεί. Και τότε, όλοι θα αναγκαστούν να προσαρμοστούν στο νέο σοκ».
