Από τις χρυσές λίρες που παραδίδονταν στο παλάτι του Ιμπν Σαούντ μέχρι τις αμερικανικές γεωτρήσεις που οδήγησαν το πετρέλαιο σε αρνητικές τιμές, ο μαύρος χρυσός ποτέ δεν υπήρξε απλώς ένα καύσιμο.
Αποτελεί νόμισμα ισχύος, εργαλείο εκβιασμού, μέσο ανάπτυξης, αφορμή πολέμων και κλειδί συμμαχιών. Καθώς η δεύτερη θητεία του Τραμπ ενδέχεται να φέρει στο προσκήνιο μια συμφωνία με το Ιράν, η οποία θα μπορούσε να ρίξει τις τιμές ακόμη και στα 50 δολάρια το βαρέλι, η ιστορία των αδιάκοπα μεταβαλλόμενων πετρελαϊκών τιμών είναι πιο επίκαιρη από ποτέ.
Πίσω από κάθε αύξηση και καθίζηση κρύβεται μια σύγκρουση, μια τεχνολογική ανατροπή ή ένα διπλωματικό ρίσκο. Το πετρέλαιο παραμένει το πιο πολιτικά φορτισμένο εμπόρευμα στον κόσμο.
Από τα 2,60 δολάρια στο σοκ
Το Bloomberg θυμίζει ότι σχεδόν 80 χρόνια πριν, η τιμή του πετρελαίου δεν ξεπερνούσε τα 3 δολάρια. Τον Ιανουάριο του 1947, ο βασιλιάς Ιμπν Σαούντ επισκέπτεται το Νταχράν, έδρα της Arabian American Oil Company.
Το ενεργειακό τοπίο αλλάζει, αλλά ο ίδιος φαίνεται να μην ενδιαφέρεται. Το πετρέλαιο πωλείται στα 2,60 δολάρια το βαρέλι, με τις εταιρείες να καθορίζουν τις τιμές και να πληρώνουν τον Σαούντ σε χρυσά νομίσματα. Για τρεις δεκαετίες οι τιμές παραμένουν σχεδόν σταθερές. Ο κόσμος είναι φτηνός, γεωπολιτικά αθώος και ενεργειακά υποταγμένος.
Η ενεργειακή κρίση των ’70
Τα πάντα αλλάζουν τη δεκαετία του ’70. Το 1973, κατά τη διάρκεια του πολέμου του Γιομ Κιπούρ, η Σαουδική Αραβία και άλλες αραβικές χώρες επιβάλλουν εμπάργκο στους υποστηρικτές του Ισραήλ. Οι τιμές σχεδόν τριπλασιάζονται, από 24 σε 56 δολάρια, και ο κόσμος οδηγείται σε μια νέα εποχή — αυτή των πετρελαϊκών σοκ.
Η ίδρυση του ΟΠΕΚ το 1960 δεν είχε αρχικά επιφέρει σημαντικές ανατροπές, αλλά τώρα οι πετρελαιοπαραγωγοί απαιτούν έλεγχο, έσοδα και εθνική κυριαρχία.
Το 1979, η Ιρανική Επανάσταση προκαλεί νέο σοκ: οι τιμές εκτινάσσονται από 56 σε άνω των 125 δολαρίων. Μετά από έναν χρόνο, με την πτώση του Σάχη και την άνοδο του Χομεϊνί, η τιμή υπερβαίνει τα 150 δολάρια. Παράλληλα, η Λιβύη του Καντάφι και το Ιράκ του Σαντάμ εθνικοποιούν τις πετρελαϊκές τους υποδομές. Οι ηγέτες δεν είναι πλέον απλοί διαχειριστές, αλλά γεωπολιτικοί παίκτες.
Ο Ρέιγκαν, η απότομη πτώση και η νέα άνοδος
Το 1981, ο Ρόναλντ Ρέιγκαν απορρυθμίζει τη βιομηχανία πετρελαίου στις ΗΠΑ. Η αγορά απελευθερώνεται και η τιμή πέφτει από τα 113 δολάρια στα 26 έως το 1986.
Ωστόσο, η πρόσκαιρη σταθερότητα ανατρέπεται το 1990: το Ιράκ εισβάλλει στο Κουβέιτ και η τιμή διπλασιάζεται — από 34 στα 77 δολάρια μέσα σε μήνες.
Τα σοκ του 2008 και του 2020
Το 2008, έρχεται το ίσως μεγαλύτερο σοκ: η τιμή σημειώνει άλμα από 118 δολάρια στα 165 δολάρια, ενώ σύντομα, η χρηματοπιστωτική κρίση τη ρίχνει κάτω από τα 60 δολάρια.
Ακολουθεί μια ταχεία ανάκαμψη στα 95 δολάρια. Οι αγορές συνειδητοποιούν ότι οι τιμές του πετρελαίου δεν επηρεάζονται μόνο από γεωπολιτικές συνθήκες αλλά και από παγκόσμιες οικονομικές ροές και την ψυχολογία των αγορών.
Η πιο ριζική αλλαγή προέρχεται από τις ΗΠΑ. Το fracking και η «σχιστολιθική επανάσταση» μεταμορφώνουν τη χώρα από καθαρό εισαγωγέα σε παγκόσμιο παραγωγό.
Από τα 87 δολάρια το βαρέλι το 2010, η τιμή πέφτει κάτω από τα 51 δολάρια έως το 2020. Η Λεκάνη του Τέξας παράγει αρκετό πετρέλαιο όσο πολλές χώρες-μέλη του ΟΠΕΚ. Και στη συνέχεια, το απόλυτο σοκ: τον Απρίλιο του 2020, κατά τη διάρκεια της πανδημίας και της παγκόσμιας ύφεσης, η τιμή του πετρελαίου στις ΗΠΑ κατρακυλά… κάτω από το μηδέν. Η αρνητική τιμή του Απριλίου 2020 (οι παραγωγοί πληρώνουν για να απομακρύνουν το πετρέλαιο από τις αποθήκες) είναι ίσως το μεγαλύτερο σοκ που έχει βιώσει η αγορά.
Το πετρέλαιο ως καθρέφτης του κόσμου
Σήμερα, οι τιμές καθορίζονται από έναν εκρηκτικό συνδυασμό: τεχνολογία, γεωπολιτική, επενδυτική ψυχολογία και καιρικά φαινόμενα. Η πιθανή επιστροφή του Ιράν στις αγορές λόγω νέας συμφωνίας, οι πολιτικές του ΟΠΕΚ+, οι αμερικανικές γεωτρήσεις, ο πόλεμος στην Ουκρανία και η επιβράδυνση της Κίνας επηρεάζουν όλες την τιμή. Το πετρέλαιο δεν είναι απλώς καύσιμο — είναι ο καθρέφτης του κόσμου.
Από τις καμήλες του Ιμπν Σαούντ μέχρι τα data centers που τροφοδοτούν την τεχνητή νοημοσύνη, η ιστορία των πετρελαϊκών τιμών διαγράφει την ιστορία του 20ού και του 21ου αιώνα. Ένας καθρέφτης ισχύος, επιθυμίας, πόνου και προόδου.
Η σημερινή κατάσταση
Αυτή τη στιγμή, οι τιμές του πετρελαίου βρίσκονται σε εύθραυστες συνθήκες, με το Brent κοντά στα 65 δολάρια και το αμερικανικό WTI λίγο πάνω από τα 62 δολάρια. Οι αγορές αντιδρούν νευρικά σε κάθε γεωπολιτικό σήμα, με το κλίμα να παραμένει ασταθές. Η προοπτική μιας νέας συμφωνίας ΗΠΑ–Ιράν, που προωθεί επιθετικά η κυβέρνηση Τραμπ στη δεύτερη θητεία του, δημιουργεί προσδοκίες για αύξηση της παγκόσμιας προσφοράς.
Αναλυτές προβλέπουν ότι η άρση των κυρώσεων και η επιστροφή του ιρανικού πετρελαίου στην αγορά μπορεί να προσθέσουν έως 400.000 βαρέλια ημερησίως. Αν συνδυαστούν με τη σταθερή παραγωγή από τον ΟΠΕΚ+ και την ανθεκτικότητα του αμερικανικού σχιστολιθικού τομέα, οι τιμές θα μπορούσαν να υποστούν σημαντική καθοδική πίεση.
Ορισμένοι αναλυτές προειδοποιούν ότι αν η συμφωνία με την Τεχεράνη ολοκληρωθεί και συνοδευτεί από αυξημένες εξαγωγές, το Brent μπορεί να υποχωρήσει ακόμη και κάτω από τα 55 δολάρια, ή και στα 50. Αυτό φυσικά θα εξαρτηθεί από τη ζήτηση τους επόμενους μήνες, την πορεία της παγκόσμιας οικονομίας και τις κινήσεις των μεγάλων παραγωγών.
Έτσι, το πετρέλαιο επιστρέφει στο παλιό του δίλημμα: είναι εργαλείο στρατηγικής ή απλό προϊόν; Και ο κόσμος γύρω του —όπως πάντα— εξαρτάται από την απάντηση.
