Στις πολιτικές αρχές δεν είναι ασυνήθιστο να θεωρούν το εμπόριο κακό και να βλέπουν τα εμπορικά ελλείμματα ως μορφή κλοπής. Ωστόσο, αυτές οι κοινωνίες, που λειτουργούν με αυτή την περιφρόνηση, διατρέχουν τον κίνδυνο να καταστρέψουν ό,τι εξασφάλισε την ευημερία και τη δύναμή τους.
Η δεύτερη θητεία του Τραμπ έχει ξεκινήσει μια σειρά ισχυρά αντιεμπορικών δασμολογικών πολιτικών που απειλούν την Pax Americana, την παγκόσμια τάξη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο που εξασφάλισε την κυριαρχία των ΗΠΑ και την αυξανόμενη ευημερία σε πολλές χώρες, διατηρώντας τη σχετική παγκόσμια ειρήνη.
Αν η αμερικανική ηγεσία καταρρεύσει, δεν θα είναι το πρώτο σύστημα που θα υποστεί παρακμή εξαιτίας κοντόφθαλμων πολιτικών αποφάσεων που περιόρισαν το εμπόριο.
Αυτό συνέβη και στην αρχαία Ρώμη. Το Foreign Policy αναλύει πώς αυτό συνέβαλε στην οικονομική της πτώση.
Ρώμη: Η περιφρόνηση και η υποκρισία των αριστοκρατών
Οι Ρωμαίοι αριστοκράτες, όπως όλες οι αρχαίες ελίτ, σχεδόν καθολικά αντιπαθούσαν το εμπόριο και περιφρονούσαν τους εμπόρους παράλληλα με το ότι ήταν σιωπηλοί εταίροι σε τέτοιες επιχειρήσεις.
Το εμπόριο θεωρούνταν προσβλητικό και δόλιο, καθώς οι έμποροι μπορούσαν να αποκτούν πλούτο με τρόπους που δεν ήταν αποδεκτοί, όπως το να γεννηθούν πλούσιοι ή να αποκτήσουν πλούτο μέσω πολέμου. Επιπλέον, το εμπόριο δημιούργησε πλούτο εκτός του άμεσου ελέγχου των πολιτικών ελίτ που κυριαρχούσαν στην πολιτική σκηνή σε πολλές αρχαίες κοινωνίες.
Η “ανάπτυξη” στη Μεσόγειο
Ωστόσο, οι Ρωμαίοι επωφελήθηκαν από την επέκτασή τους στη Μεσόγειο, μια περιοχή που παρουσίαζε ήδη σημαντική ανάπτυξη στο εμπόριο, ειδικά στη ναυσιπλοΐα.
Η ρωμαϊκή πολιτική άρχισε να προωθεί το εμπόριο, γεμίζοντας τα ταμεία, τουλάχιστον μέχρι τη στιγμή που οι ίδιοι οι Ρωμαίοι διαίρεσαν την πανμεσογειακή εμπορική ζώνη που είχαν δημιουργήσει, επιφέροντας φτώχεια στην αυτοκρατορία τους και καθιστώντας την λιγότερο ικανή να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις που οδήγησαν τελικά στη διάσπασή της.
Αρχαιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι μέχρι το 500 π.Χ. η εμπορική ναυσιπλοΐα στη Μεσόγειο ήταν περίπου δέκα φορές μεγαλύτερη από ό,τι τον 9ο αιώνα π.Χ. και δέκα φορές μεγαλύτερη από τον 9ο αιώνα μ.Χ.
Η εμπορική δραστηριότητα σημείωσε εκρηκτική αύξηση από το 500 π.Χ. μέχρι το 100 μ.Χ. Αυτή η άνθηση αποτυπώνεται όχι μόνο στα ναυάγια πλοίων αλλά και σε στοιχεία που προέρχονται από το εμπόριο μέσω ξηράς, όπως κεραμικά από απομακρυσμένες περιοχές.
Η εμπορική πολιτική που οδήγησε στην άνθηση
Οι Ρωμαίοι ενοποίησαν τα νομίσματα, σημειώνοντας πρόοδο στην ευχρηστία, ενώ ταυτόχρονα καθόρισαν ένα ενιαίο φορολογικό και τελωνειακό σύστημα σε όλη την αυτοκρατορία, μειώνοντας τους εμπορικούς περιορισμούς και, κυρίως, δημιουργώντας έναν εξαιρετικά θετικό εμπορικό χώρο. Η επέκταση της ρωμαϊκής κυριαρχίας έκανε επίσης τις θάλασσες ασφαλείς.
Το εμπόριο προσέφερε φορολογήσιμη οικονομική δραστηριότητα, ιδιαίτερα σημαντική για τα προνεωτερικά κράτη, τα οποία δεν διέθεταν αποτελεσματικούς και λιγότερο στρεβλωτικούς φόρους, όπως το ΦΠΑ ή οι φόροι εισοδήματος.
Εξειδίκευση της παραγωγής
Η Ρώμη επωφελήθηκε και έμμεσα από τα πλεονεκτήματα του εμπορίου.
Οι αγρότες παραγωγικά διαφοροποιούσαν τις καλλιέργειές τους. Η πιο ασφαλής αυτή τακτική σήμαινε, ωστόσο, ότι ένα σημαντικό ποσοστό γης γεμιζόταν με καλλιέργειες που δεν καλύπτονταν από τις τοπικές ανάγκες.
Καθώς οι αγορές και το μεγάλο εμπόριο ενδυναμώνονταν, το νέο σύστημα εμπορίου βασικών αγαθών επέτρεψε την εξειδίκευση της παραγωγής όπως δεν είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν.
Για παράδειγμα, το ελαιόλαδο από την επαρχία Baetica της νότιας Ισπανίας μεταφερόταν μέχρι τη Βρετανία για την προμήθεια των ρωμαϊκών στρατών. Οι ιταλικές επαύλεις ειδικεύονταν στην παραγωγή κρασιού για να πωληθεί στις απομακρυσμένες αγορές της Γαλατίας, ενώ άλλοι οικισμοί στήριξαν την παραγωγή καταναλωτικών αγαθών, όπως μεγάλης κλίμακας παραγωγή κεραμικών για εξαγωγή.
25% αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ
Ως αποτέλεσμα, η ευημερία αυξάνεται σημαντικά σε όλο τον ρωμαϊκό χώρο, συγχρόνως με την αύξηση του πληθυσμού: οι συντηρητικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για 25% αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ κατά την περίοδο αυτή και αύξηση του πληθυσμού από περίπου 45 εκατομμύρια σε πάνω από 60 εκατομμύρια.
Αυτό σήμαινε επίσης περισσότερους πόρους για την ρωμαϊκή κυβέρνηση, προκειμένου να χρηματοδοτήσει δημόσια έργα, παροχές και άμυνα.
Η «πτώση»
Το εμπόριο εισέρχεται σε απότομη πτώση τον τέταρτο αιώνα σε σχέση με τον τρίτο, φτάνοντας σχεδόν στο μηδέν μέχρι τον πέμπτο αιώνα. Οι πολιτικές που εφάρμοσαν οι αυτοκράτορες Διοκλητιανός και αργότερα ο Κωνσταντίνος δεν προώθησαν την οικονομική ελευθερία ή την ανάκτηση των αγορών.
Όταν οι αδέξιες προσπάθειες του Διοκλητιανού να σταθεροποιήσει το νομισματικό σύστημα της Ρώμης προκάλεσαν πληθωρισμό, απάντησε με τη βέλτιστη λύση του πλαφόν στις τιμές. Ωστόσο, το σχετικό διάταγμα απέτυχε να τις σταθεροποιήσει.
Ως αντίκτυπο, αναθεώρησε το φορολογικό σύστημα, δημιουργώντας μια γραφειοκρατική και συγκεντρωτική οικονομία, πληροφορώντας τους πολίτες για ένα πενταετή απολογισμό, κάτι που δεν γινόταν τακτικά. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα οι φόροι να μην σχετίζονται με την πραγματική οικονομική δραστηριότητα.
Αντί να δημιουργήσει ένα πιο ευέλικτο φορολογικό σύστημα για την οικονομική σταθεροποίηση, ο Κωνσταντίνος προχώρησε σε μέτρα που περιορίζουν την ευελιξία, απαγορεύοντας στους αγρότες μισθωτές να εγκαταλείψουν τις γαίες τους, κάτι που προετοίμασε το έδαφος για την ευρωπαϊκή δουλοπαροικία.
Η ρωμαϊκή οικονομία σε αδυναμία
Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την οικονομία της Ρώμης να γίνεται λιγότερο παραγωγική, περισσότερο εθισμένη στις αποφάσεις και τις διαθέσεις των αυτοκρατόρων με λιγότερους πόρους για την υπεράσπιση της αυτοκρατορίας τους.
Ήταν μια δύσκολη περίοδος για τη Ρώμη, καθώς οι εντεινόμενες απειλές ασφαλείας τόσο στα σύνορα Ρήνου-Δούναβη όσο και με την αυτοκρατορία των Σασσανιδών στην Ανατολή απαιτούσαν αυξημένες δαπάνες για τους ρωμαϊκούς στρατούς.
Η βαριά φορολογία στο εμπόριο πιθανότατα επιδείνωσε περαιτέρω την οικονομία της Ρώμης, αποτελώντας ένα από τα στοιχεία της κατρακύλας που οδήγησε τελικά στη διάσπαση και τη διάλυση της αυτοκρατορίας στη Δύση τον πέμπτο αιώνα.
